Türkiye'de Lise Eğitimi: Başarılı Kariyerlerin Temeli OECD Verileriyle Nasıl Şekilleniyor?

Hangilise.com olarak, ünlü isimlerin hangi liselerden mezun olduğunu inceleyerek gençlere ilham veriyoruz. Peki ya genel tablo? Türkiye'de lise eğitimi, gençlerin geleceğini nasıl etkiliyor?

OECD'nin son raporları – PISA 2022 ve Education at a Glance 2025 – bu soruya ışık tutuyor. Bu makalede, verileri yalın bir dille ele alacağız, ama derinlemesine analiz ederek uzmanların da dikkatini çekecek çıkarımlar yapacağız.

Hedefimiz: Lise seçiminin neden kritik olduğunu, somut rakamlarla göstermek.

1. PISA 2022: Türkiye'nin Performansı ve Avrupa Karşılaştırması

OECD'nin PISA testi, 15 yaşındaki lise öğrencilerinin matematik, okuma ve fen becerilerini ölçüyor. 2022 sonuçları, Türkiye'nin son 10 yılda iyileşme gösterdiğini, ama hala OECD ortalamasının altında kaldığını ortaya koyuyor.

Türkiye'nin PISA 2022 Skorları

Matematik: 453 puan (OECD ortalaması 472) - 39. sıra
Okuma: 456 puan (OECD ortalaması 476) - 42. sıra
Fen: 476 puan (OECD ortalaması 485) - 34. sıra

Avrupa ile Kıyaslama

Avrupa'nın önde gelen ülkeleriyle kıyaslayınca farklar netleşiyor:

Finlandiya: 484 puan (matematik) - 21. sıra
Birleşik Krallık: 494 puan - 13. sıra
Fransa: 474 puan
Almanya: 475 puan

İyi haber: Türkiye, 2012'den beri matematik ve fende en hızlı yükselen ülkelerden biri. Bu iyileşme, fen liseleri gibi kaliteli okulların katkısıyla açıklanabilir. Ancak okumada 12 puanlık düşüş var – bu, gençlerin eleştirel düşünme becerilerinde zayıflık sinyali veriyor.

Derin Bakış: Pandemi etkisiyle OECD genelinde matematik skorları 15 puan düştü, ama Türkiye fende +8 puan kazandı. Bu, proje tabanlı eğitim veren liselerin rolünü vurguluyor. Uzmanlar, bu trendin devamı için müfredat reformu öneriyor: Daha az ezber, daha çok uygulama.

2. Cinsiyet Dengesizliği: Kızlar Okumada Önde, Ama STEM'de Geride

OECD verileri, Türkiye'de kızların okumada erkeklerden 25 puan önde olduğunu gösteriyor – bu, OECD ortalamasıyla aynı (kızlar +24 puan).

Matematik ve Fen Dengesi

Matematik: Erkekler 6 puan önde
Fen: Kızlar 5 puan önde

Farklar küçük görünse de, üst düzey performanslarda (PISA Level 5-6) erkekler hakim: Matematikte %7 erkek vs %4 kız.

STEM Alanlarında Kadın Eksikliği

15 yaşındaki kızların mühendislik/bilim beklentisi erkeklerin yarısından az – bu, üniversite bölüm seçimine yansıyor. Education at a Glance 2025'e göre, genç kadınlarda üniversite mezuniyeti oranı %36 (erkekler %35), ama STEM alanlarında kız oranı düşük kalıyor.

Derin Bakış: Bu dengesizlik, toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklanıyor. Hangilise.com'da gördüğümüz gibi, bilim ve girişimcilik alanındaki başarılı isimlerin %80'i erkek.

Çözüm: Kızları STEM'e teşvik eden liseler (fen liseleri gibi) artmalı. Araştırmalar, erken müdahalenin (lise dönemi) fark yarattığını gösteriyor.

3. Mezuniyetten İstihdama: Eğitim-İş Uyumsuzluğu Sorunu

Türkiye'de lise terk oranı düşüyor: 25-34 yaş grubunda lise diploması olmayanlar 2019'da %41'den 2024'te %28'e indi. Yükseköğretimde ise başarı yüksek:

Eğitimde Başarı Oranları

Bachelor's mezuniyet oranı: %64 (OECD %48)
3 yıl içinde mezuniyet: %86
Dropout oranı: Sadece %1 – OECD'nin en düşüğü

İstihdamda Sorunlar

Ancak istihdamda ciddi sorunlar var:

Lise mezunları istihdam: %63 (OECD %77.6)
Üniversite mezunları istihdam: %75.4 (OECD %87.1)
NEET oranı (eğitim/iş dışı gençler): %31.3 – OECD'nin iki katı
Kadınlarda NEET: %41.6

Derin Bakış: OECD'nin "How's Life? 2024" raporu, Türkiye'de sosyal adaletsizliğin yüksek olduğunu, cinsiyet eşitsizliğinde sonuncu olduğumuzu belirtiyor. Bu, dezavantajlı gençlerin (özellikle kızların) kaliteli liseye erişimini zorlaştırıyor.

Çözüm: Mesleki liseleri güçlendirmek, staj programları eklemek, beceri odaklı eğitimi yaygınlaştırmak.

4. Eğitim Harcamaları: Yatırım Eksikliği Geleceği Tehdit Ediyor

Öğrenci başına harcama 2015-2022 arası USD 4,932'den 4,491'e düştü; eğitim bütçesi GDP'nin %12.9'undan %10.6'sına indi. OECD ortalaması çok daha yüksek – bu, altyapı ve öğretmen kalitesini etkiliyor.

Ek Sorunlar

Hava kirliliği: PM2.5 seviyesi 27.1 mcg/m³ (OECD sonuncularından) – öğrenmeyi zorlaştırıyor
Gıda güvencesi: Dezavantajlı öğrencilerin %20'si gıdaya erişimde sıkıntı yaşıyor

Derin Bakış: Harcama düşüşü, eşitlik sorununu derinleştiriyor. Uzmanlar, bütçeyi %15'e çıkarmayı öneriyor; yoksa PISA skorları gerileyecek.